Manual for parents of children with autism spectrum conditions and professionals in their circle of support



Autism spectrum conditions continue intriguing the world as well as the domestic public due to its frequent occurrence, the uncertain mechanisms that prompt the conditions and, moreover, due to the lack of a unique treatment. Difficulties in the sphere of social development and the realization of interaction and communication with the environment are considered to be key vulnerabilities in autism. Difficulties in social functioning are the greatest factor that predicts the diagnosis and the forecast of the respective conditions. In the last decade, research has shown that these early deviations in social development contribute to the overall development of the child and its accommodation in the environment. 

Our practical and theoretical experience denies the notion that children with autism are not social or that they have no strive for social interaction and communication. On the contrary, children with autism spectrum conditions often do not have the skills for an everyday social behaviour and these difficulties need to be recognized and implemented in a comprehensive individual program. Given the importance of the social interventions for children with autism, it is imperative for specialists and parents to have access to resources dedicated to social behaviour.

This manual offers you a variety of approaches, practices and evidence-based suggestions for parenting skills for children and youth with autism. However, it is important to point out that due to the heterogenous nature of the autism spectrum conditions, and regarding the parenting skills related to every child, there is no such thing as a unique approach. Therefore, this manual should be treated as a guide, having in mind the variability of success of a specific approach that depends on each child. Nevertheless, the principles described by the authors may be widely utilized and seen as useful for many families with children who have autism spectrum conditions. At the same time, this manual is a valuable tool that will be useful for different profiles of specialists included in the support of children as well as in their daily work. Apart from families, when making of the concept of this manual, we also had in mind the teachers, special educators and rehabilitators, speech therapists, psychologists, pedagogists, medical professionals, nursery caregivers, social workers, personal and education assistants as well as the future professionals, such as the students from the Institute for Special Education and Rehabilitation, and many other vocational profiles that will show their interest in this subject.

The manual “Supporting Social Skills and Positive Parenting” is the first such reading published in our country in three languages: Macedonian, English and Albanian. It covers 7 chapters which fully elaborate the curriculum for education of professionals and parents and the trainings realized in several public institutions of social protection and through a series of virtual workshops and webinars in the period from January to June 2020. The introductory part, which gives the basic characteristics of this pervasive condition, was prepared according to the material created by Prof. Dr. Vladimir Trajkovski, which was used for the needs of the trainings. The second chapter describes the developmental aspects of social skills and social communication and the most common challenges faced by children with autism. In the third chapter are given instructions for assessment of the socio-communication skills and the framework for intervention planning. The fourth chapter explains the evidence- based practices and types of approaches in teaching of this vulnerable category of children. These three chapters are formed according to the material used for the needs of the training and made by Ivana Vasilevska Petrovska, MA. In the fifth chapter, great attention is paid to the methods and tools for child support, including: organizational support, social support, communication support and behavioural support.  The fifth chapter was prepared according to the materials made by Ivana Vasilevska Petrovska, MA and Prof. Dr. Vladimir Trajkovski which were used for the needs of the training.

Lately, our understanding of the great influence of sensory sensitivity on the conditions of the spectrum has increased, so this topic has been approached from a practical aspect in the sixth chapter which was prepared by Prof. Dr. Vladimir Trajkovski. Last but not least, the final segment deals with sexual development and sexuality education as inevitably related to the social behaviour of children. The seventh chapter is prepared according to the materials that were used for the needs of the trainings, made by Tanja Stankova, MA.

This manual contains numerous illustrations and examples of practices that will be of immense help to parents and specialists.

We express our gratitude to the reviewers Radmila Stojkovska Aleksova, MA and Irena Lozana for the remarks and valuable suggestions in the favour of bringing this manuscript closer to its esteemed readers. Many thanks to the staff of the UNICEF Office in Skopje and the Government of the United Kingdom for the financial support of this manual.

 Skopje, July 2020


 If you are interested you can download the manual for free HERE.

Прирачник за родители на деца со состојби од аутистичен спектар и професионалци од нивниот круг на поддршка



Состојбите од аутистичен спектар не престануваат да ја интригираат светската и домашна јавност пред сè поради зачестеноста во нивното појавување, поради нејасните механизми за појава на состојбата и, секако, уште повеќе поради непостоењето унифициран третман. Тешкотиите во сферата на социјалниот развој и остварувањето интеракција и комуникација со средината се сметаат за клучна вулнерабилност кај аутизмот. Тешкотиите во социјалното функционирање се најсилниот фактор што ја предвидува дијагнозата, но и прогнозата кај овие состојби. Во последната декада, истражувањата потврдуваат дека овие рани отстапувања во социјалниот развој придонесуваат за развој на широк спектар предизвици во учењето, што понатаму имаа негативно влијание врз целокупниот развој на детето и врз неговото приспособување во средината.

Нашето практично и теоретско искуство го негира сфаќањето дека децата со аутизам не се социјални или дека немаат желба за социјална интеракција и комуникација. Напротив, децата со состојби од аутистичниот спектар често не располагаат со вештини за секојдневно социјално однесување, па овие тешкотии треба да се препознаат и да се опфатат во една сеопфатна индивидуална програма. Со оглед на важноста на социјалните интервенции за децата со аутизам, императив за професионалците и родителите е да имаат пристап до ресурси посветени на социјалното однесување.

Прирачникот што е пред вас нуди различни пристапи, практики и сугестии базирани на докази за родителски вештини за деца и млади со аутизам. Важно е да се нагласи дека поради хетерогената природа на состојбите од аутистичен спектар, но и воопшто во однос на различните родителски стилови, не постои еден унифициран пристап. Имено, пристапи што се ефикасни кај едно дете, може да се несоодветни и/или неефикасни кај друго. Затоа овој прирачник треба да се третира како водич, имајќи ја предвид варијабилноста на успешноста на одреден пристап во зависност од детето. Сепак, принципите опишани од авторите можат да имаат широка примена и да им бидат од корист на голем број семејства на деца со состојби од аутистичниот спектар. Истовремено, овој прирачник е вредна алатка што ќе им користи на различни профили професионалци вклучени во поддршката на децата во нивната секојдневна работа. Освен семејствата, при конципирање на овој прирачник ги имавме на ум наставниците, специјалните едукатори и рехабилитатори, логопедите, психолозите, педагозите, медицинарите, негувателите во градинките, социјалните работници, личните и образовните асистенти, како и идните професионалци, како што се студентите од Институтот за специјална едукација и рехабилитација и многу други стручни профили кои ќе покажат интерес за оваа тема.

Прирачникот „Поддршка на социјалниот развој и позитивното родителство“ претставува прво вакво четиво објавено во земјава, и тоа на три јазици: македонски, англиски и албански. Во него се обработени 7 поглавја, со кои целосно се опфатени курикулумот за едукација на професионалци и родители и обуките реализирани во неколку јавни установи од социјалната заштита и преку серија виртуелни работилници и вебинари во периодот од јануари до јуни 2020 година. Воведниот дел, во кој се дадени основните карактеристики на ова первазивна состојба, е подготвен врз основа на материјалот изработен од проф. д-р Владимир Трајковски, користен за потребите на обуките. Второто поглавје ги опишува развојните аспекти на социјалните вештини и социјалната комуникација и најчестите предизвици со кои се соочуваат децата со аутизам. Во третото поглавје се дадени насоки за процена на социокомуникациските вештини и рамка за планирање на интервенцијата. Четвртото поглавје ги објаснува практиките базирани на докази и видовите пристапи во подучувањето на оваа ранлива категорија деца. Овие три поглавја се подготвени врз основа на материјалот користен за потребите на обуките, а изработен од м-р Ивана Василевска Петровска. Во петтото поглавје, големо внимание е посветено на начините и алатките за поддршка на детето, и тоа: организациска поддршка, социјалната поддршка, поддршката на комуникацијата и бихејвиоралната поддршка. Петтото поглавје е подготвено врз основа на материјали изработени од м-р Ивана Василевска Петровска и проф. д-р Владимир Трајковски, кои беа користени за потребите на обуките.

Во поново време се зголемува и нашето разбирање за огромното влијание на сензорната чувствителност кај состојбите од спектарот, па на оваа тема е пристапено од практичен аспект во шестото поглавје, кое е подготвено од проф. д-р Владимир Трајковски. Последниот дел, но не и најмалку важен, е сексуалниот развој и сексуалната едукација, неизоставно врзани со социјалното однесување на децата. Седмото поглавје е подготвено врз основа на материјалите искористени за потребите на обуките, а изработени од м-р Тања Станкова.

Прирачникот изобилува со голем број илустрации и примери од практиката што ќе бидат од голема помош за професионалците и родителите.

Ја изразуваме нашата благодарност до рецензентите м-р Радмила Стојковска Алексова и Ирена Лозана, за укажаните забелешки и вредни предлози за приближување на ракописот до неговите ценети читатели. Голема благодарност заслужуваат вработените во канцеларијата на УНИЦЕФ во Скопје и Владата на Обединетото Кралство за финансиската поткрепа на овој прирачник.

 Скопје, јули 2020 година


Прирачникот  на три јазици со слободен пристам можете да го симнете на следниот ЛИНК.

Истражување на МНЗА за добри практики на индивидуално насочено планирање кај аутизам


Почитувани колешки и колеги, драги родители на деца со АСН,

Сакам да ве информирам дека МНЗА започна со ново истражување под наслов: „Истражување за добри практики на индивидуално насочено планирање користени од страна на помошниците на лицата со аутизам“ во рамките на Еразмус плус проектот скратено наречен Аутизам ПЦП, во кој ние членовите на МНЗА учествуваме заедно со партнери од Грција, Бугарија, Италија, Романија и Кипар.

Оваа анкета има за цел да собере важни податоци за алатките или методологијата што ги користите како помошници на лицата со аутистичен спектар на нарушување. Ние сметаме на Вашето практично искуство и знаење што сте го стекнале во текот на годините, со цел да ги модифицираме алатките што ги развиваме за подобро да ги покриеме потребите на индивидуалците со аутистичен спектар.

Оваа анкета нема да Ви одземе премногу време бидејќи ние знаеме дека Вашето време е бесценето, како што и за нас се од непроценливо значење Вашите повратни одговори за развојот на овој проект.

Ве замолувам да одвоите 6 минути од вашето приватно или службено време и да ја пополните анкетата. Особенео ова важи за родителите за кои што алатките кои ги развиваме можат многу да им помогнат во развојот на нивните деца при одредени транзиции во текот на животниот век. Анкетата е во Гугл Формулар и не заборавајте на крај да го стиснете копчето Submit.

Однпред ви благодариме на вашата соработливост.

Со почит,

Претседател на МНЗА

Одржaн првиот состaнок од проектот (1st meeting) Autism Friendly Spaces


Почитувaни колешки и колеги,

Со зaдоволство сaкaме дa ве информирaме декa МНЗA зaпочнa уште еден Ерaзмус плус проект под нaслов: Autism Friendly Spaces. Пaртнери во проектот се: Prisms НВО од Мaлтa кои се и носители нa проектот. Други пaртнери во проектот се:

2. Learning designers, Spain
3. Commission for the Rights of Persons with Disability, Malta
4. Macedonian Scientific Society for Autism, the Republic of Macedonia
5. Aġenzija Żgħażagħ, Malta
6. Autisme – Europe AISBL, Belgium.

Нa состaнокот нaјпрвин се претстaвијa сите учесници. Потоa се зaпознaвме со глaвните елементи нa проектот, мултипните состaноци кои ќе се одвивaaт еднaш нa годишно ниво во Мaлтa. Секaко декa беa спомнaти и очекувaните искоди од истиот. Се воспосaтвијa нaчини зa понaтaмошнa комункaцијa. Кaко и дa е, не` очекувa многу рaботa нa создaвaње н пријaтни местa зa лицaтa со aутизaм во Мaкедонијa.

Претседaтел нa МНЗA


Одржана првата обука од АСП проектот


Почитувани читатели,

Сакаме да ве известиме дека на 9 и 10 ноември 2019 година МНЗА ја одржана првата обука во рамките на АСП проектот во Центарот за аутизам во Топанско поле. Проектот е со финансиска поддршка од УНИЦЕФ и амбасадата на Кралството на Велика Британија во Скопје. Програмата за социјални вештини и позитивно родителство е системска интервенција од која е од поголема помош за семејствата со аутизам. Во првата фаза од овој проект се едуцираат професионалците, а во втората родителите на децата со аутистичен спектар на нарушувања. Во првиот викенд професионалците се здобија со следните знаења:

Вовед во аутистичниот спектар на нарушувања;

Визуелна поддршка на учењето;

Позитивни пристапи кон сексуалниот развој и едукација;

Управување со сензорната чувствителност;

Позитивни пристапи кон социјалниот развој, комуникација и интеракција;

Разбирање и управување со предизвикувачкото однесување.

За две седмици продолжуваат обуките и професионалците ќе добијат знаења за социјалните вештини, социјалните приказни и како да ги подобрат социјалните однесувања на своите клиенти. Во продолжение проследете слики од настанот.

Претседател на МНЗА


Third #Autism PCP transnational project meeting in Rome


Dear colleagues,

The third Autism PCP transnational project meeting was held on 27-30 September 2019 in Rome, Italy. Representatives from D.A.D.A.A (Association of Parents, Legal Guardians & Friends of Children & Adults in Autism Spectrum Disorders and Aspergers’), Scoala Gimnaziala Smaranda Gheorghiu, Cyclisis, Shipcon Limassol Limited, Parvi Nationalen Centar Po Dyslexia and Macedonian Scientific Society for Autism were hosted by our Italian partners Maendeleo for Children Aps.

The partners discussed several topics regarding the implementation process of the project. The first part was dedicated to overviewing and commenting the report summary as well as discussing the dissemination plan and tools.  In the second part of the meeting a proposed evaluation and sustainability strategy was reviewed and discussed. The third part of the meeting was concerned with an overview of the so far IO1 accomplishments. Additionally, MSSA represented shortly it’s publications plans in relation to the IOs productions. Working discussions followed the presentations on all IO products. Further work was organized in work streams and supervisors were assigned to each workgroup.

Next project meeting will take place in April 2020 in Ruse, Bulgaria.

Vice-president of MSSA


Autism Friendly Spaces new MSSA Erasmus plus project


Dear readers,

With great pleasure we want to announce that we got the new #Erasmusplus project togethter with partners from Malta, Spain and Belgium. The title of the project is Autism Friendly Spaces.

The main aim of this project is to create a change in community by :

  • adjusting environments to be more accessible to people with autism
  • providing training and creating awareness in the community
  • helping the social aspect for youth with autism.

Online modules specifically for school educators will be created. A certificate will be
provided once the modules are complete. Providing professional guidance to modify school space into an accessible and safe space for students with autism.

  • Providing professional guidance and training to employees on autism and how to
    provide an accessible space to people with autism.
  • Creating an Autism Friendly Award which will be given to shops/services who fulfill
    the criteria.
  • Creating a website and an app with information and location about the awarded
    services and shops which are participating in this project and the services that are being

President of MSSA

Signed cooperation agreement between UNICEF MK and MSSA


Dear colleagues,

We are glad to announce that we signed a cooperation agreement between UNICEF MK and Macedonian Scientific Society for Autism on the project entitled: “Autism Social Skills and Positive Parenting Program. It is a small scale funding agreement and the duration of the project will be one year. With this, our NGO will help again to the children with #autism in Macedonia and their families as well. We are working in continuum 19 years on the improvement of the quality of life of those vulnerable category of our citizens. I would like to express my gratitude to all involved persons in this first stage of the project. We hope that the final results of the project will satisfied families who have children with autism.

President of MSSA


Работилница: “Пролет, лето, есен, зима…И повторно пролет“



Од први до петти март 2019 година во просториите на Национална Галерија на Македонија поточно во објектот „Чифте Амам”  лоциран во старата скопска чаршија и оваа година како дел од проектот “Уметност за сите“ се одржаа низа на работилници овој пат под мотото: „Пролет, лето, есен, зима…И повторно пролет“  наменети за децата со аутистичен спектар на нарушувања. На работилниците учествуваа и членови на МНЗА кои се дел од овој двогодишен проект.

Целта на работилниците е создавање на уметност од страна на децата и лицата со АСН кое  може да има терапевтски аспект, а исто така придонесува и за позитивни промени на нивното социјално однесување и насочување на вниманието.   Преку користење на различни материјали (хартија, каменчиња, листови од дрвја, колаж и сл.) бои и техники децата ја истакнуваа својата креативност, ги сликаа и претставуваа годишните времиња доживеани од свој агол. Покрај уметноста и „магијата“ која беше создавана во „Чифте Амам”, овие денови беа исполнети со дружба, забава и насмевки на  лицата со АСН, нивните семејства, специјалните едукатори и вработените од оваа институција. овие акгтивности ќе финишираат во месец април, каде што во Националната Галерија на Македонија ќе бидат изложени сликите на платна, како и фотографиите направени за време на овие дружби.

Секретар на МНЗА

#AutismPCP kick-off meeting realized in Patras


Dear colleagues,

I want to inform you that we realized the first meeting of #AutismPCP priject from December 11th to December 12th in Patras, Greece.  Twelve participants from 6 partners countries (Greece, Cyprus, Bulgaria, Romaina, Italy and Macedonia) attended there. Participating Organisations were:

  • D.A.D.A.A (Association of Parents, Legal Guardians & Friends of Children & Adults in Autism spectrum disorders and Aspergers’)
  • Scoala Gimnaziala Smaranda Gheorghiu
  • Macedonian Scientific Society for Autism.

Partners have presented their organizations. Than presentation of project design, work plan, time table, distribution of tasks and responsibilities, were discussed. Also dissemination plan, further dissemination activities/specific tasks, website, social media, leaflet, logo, were subject of this meeting. Autism Life Planning Tools and Intellectual Output with focus on O1 were topics as well.

Next transnational meeting will held in Romania in May 2019.

President of MSSA